Bir Garip MatematikC?

─░pek Yolunda T├╝rkler-─░lk T├╝rk Devletleri ders notlar─▒ hakk─▒nda bilgi nedir

T├ťRKLER─░N ─░LK YURDU ve G├ľ├çLER

Orta Asya (Ana Yurt) 

T├╝rklerin ilk yurdu Orta AsyaÔÇÖd─▒r. ├çok geni┼č bir b├Âlge olan Orta Asya; do─čuda Kingan da─člar─▒, ba┬şt─▒da Hazar denizi, kuzeyde Altay da─člar─▒ ve Baykal g├Âl├╝, g├╝neyde Hindiku┼č ve Karanl─▒k da─člar─▒yla ├ževrilidir.

 

Orta AsyaÔÇÖdan Yap─▒lan┬áG├Â├žlerin Nedenleri:

1.┬á┬á ─░klim de─či┼čikli─či ve ┼čiddetli kurakl─▒k,

2.┬á┬á K─▒tl─▒k ve a├žl─▒─č─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒,

3.┬á┬á Hayvanlar ve insanlar aras─▒nda salg─▒n hastal─▒klar─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒,

4.   Nüfusun hızla artması,

5.   Boylar arasındaki mücadeleler,

6.┬á┬á Yeni topraklar kazanma d├╝┼č├╝ncesi,

Orta AsyaÔÇÖda maden ├ža─č─▒n─▒ ya┼čayan T├╝rkler, de┬şmir tekerle─či icat etmi┼čler ve at─▒ evcille┼čtirmi┼čler┬şdir. Bu y├╝zden rahatl─▒kla ├žok uzak b├Âlgelere g├Â├ž edebilmi┼člerdir.

ÔÇó M. ├ľ I. binde ba┼člayan g├Â├žler Orta ├ça─čÔÇÖ─▒n sonuna kadar devam etmi┼čtir.

 

G├Â├žlerin Sonu├žlar─▒:┬á

ÔÇó┬á┬á┬á Orta AsyaÔÇÖdan ├že┼čitli yerlere g├Â├ž eden T├╝rkler, gittikleri yerlerin k├╝lt├╝rleriyle al─▒┼č veri┼če girdi┬şler. B├Âylece yeni k├╝lt├╝rlerin olu┼čmas─▒n─▒ sa─čla┬şm─▒┼člard─▒r.

ÔÇó┬á┬á┬á Gittikleri b├Âlgelerde hen├╝z Ta┼č DevriÔÇÖni ya┼ča┬şyan medeniyetlere madeni i┼člemesini ├Â─črettiler.

ÔÇó┬á┬á┬á G├Â├ž eden yerlerde n├╝fus artt─▒. Yeni merkezler ortaya ├ž─▒kt─▒.

ÔÇó B├╝t├╝n T├╝rk boylan Orta AsyaÔÇÖy─▒ terk etmedi┬şler. Ya┼čamaya elveri┼čli yerler bulanlar o b├Âl┬şgede kalarak daha sonraki d├Ânemlerde bu┬şlunduklar─▒ yerlerde b├╝y├╝k devletler kurmu┼č┬şlard─▒r

 

G├ľ├çLERDEN SONRA ORTA ASYAÔÇÖDA KURULAN T├ťRK DEVLETLER─░

 

┬á ┬á┬áHUNLAR(ASYA HUNLARI) (M.├ľ. 220 ÔÇô M.S. 216)┬á

┬á┬á M.├ľ. III. yyÔÇÖda Orhun ve Selenga nehirleri ├ževresinde kurutmu┼čtur.

┬á┬á Ba┼čkent ├ľt├╝kenÔÇÖdir.

┬á┬á Bilinen ilk T├╝rk DevletiÔÇÖdir.

┬á┬á Hunlar─▒n bilinen ilk h├╝k├╝mdar─▒ Tuman (Teoman)ÔÇÖd─▒r. O─člu Mete Han zaman─▒nda Hunlar en parlak zaman─▒n─▒ ya┼čam─▒┼člard─▒r.

┬á┬á Mete ├çinÔÇÖi vergiye ba─člam─▒┼čt─▒r. ├çin kalabal─▒k n├╝┬şfusundan dolay─▒ istila etmemi┼č ve ├çinÔÇÖe yerle┼čmemi┼čtir.

┬á┬á Mete HanÔÇÖdan sonra Hunlar zay─▒flamaya ba┼člam─▒┼č ve ├çinlilerle yap─▒lan sava┼člar sonucunda M.S 48 y─▒l─▒nda kuzey ve g├╝ney olarak ayr─▒lm─▒┼člard─▒r

 

KAV─░MLER G├ľ├ç├ť┬á

Kuzey Hunlar─▒n─▒n M.S. 375ÔÇ▓te KaradenizÔÇÖin kuzeyindeki topluluklar─▒ yurtlar─▒ndan etmeleriyle ba┼člayan AvrupaÔÇÖdaki kavimlerin yer de─či┼čtirme s├╝recine ÔÇťKavimler G├Â├ž├╝ÔÇŁ denilmekte┬şdir. Bu b├╝y├╝k olay─▒n ba┼čl─▒ca sonu├žlar─▒ ┼čunlard─▒r.

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Roma ─░mparatorlu─ču M.S. 395ÔÇ▓te Do─ču ve Bat─▒ olmak ├╝zere ikiye ayr─▒ld─▒.

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Bat─▒ Roma M.S.476ÔÇ▓da y─▒k─▒ld─▒.

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á ─░lk├ža─č kapand─▒, Orta├ža─č ba┼člad─▒.

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á G├╝n├╝m├╝z Avrupa toplumlar─▒n─▒n temelleri olu┼čtu┬şruldu.

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á -AvrupaÔÇÖda Feodalite (Derebeylik) sistemi olu┼čtu.

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Bat─▒ Hunlar, Avrupa Hun DevletiÔÇÖni kurdu.

┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á Kavimlerin Hristiyanl─▒─č─▒ kabul etmesi ├╝zerine, Kilise AvrupaÔÇÖdaki en b├╝y├╝k g├╝├ž haline geldi.

AVRUPA HUN DEVLET─░ (375 -469)

┬á┬á┬á┬á┬á Balamir ba┼čkanl─▒─č─▒nda Orta Macaristan b├Âlgesinde kurulmu┼č┬ştur. (375)

┬á┬á┬á┬á┬á Ba┼čkenti Budape┼čteÔÇÖdir.

┬á┬á┬á┬á┬á Attila zaman─▒nda en parlak zaman─▒n─▒ ya┼čam─▒┼člard─▒r(434-453).Bu d├Ânemde Do─ču Roma ─░mparatorlu─ču ile imzalanan Margos Antla┼čmas─▒ ile ├╝st├╝nl├╝k sa─članm─▒┼č Bat─▒ Roma(Bizans) vergiye ba─članm─▒┼č. Bu d├Ânem i├žerisinde Attila, AvrupaÔÇÖn─▒n korkulu r├╝yas─▒ haline gelmi┼čtir.

┬á┬á┬á AttilaÔÇÖn─▒n ├Âl├╝m├╝nden sonra devlet zay─▒flam─▒┼č. 469 y─▒l─▒nda Bulgar ve Macar sald─▒r─▒lar─▒ ile ortadan kalkm─▒┼čt─▒r

G├ľKT├ťRKLER (552)

┬á┬á┬á┬á ├çin bask─▒s─▒ alt─▒nda ya┼čayan T├╝rkler, i├ž kar─▒┼č─▒kl─▒k┬şlardan faydalanarak ba─č─▒ms─▒z birlikler halinde ya┼čamaya ba┼člad─▒lar. G├Âkt├╝rklerin bu y─▒llar─▒ Ergenekon destan─▒n─▒n konusu olmu┼čtur.

G├Âkt├╝rklerle ilgili bilgileri Ergenekon destan─▒ndan ├Â─črenmekteyiz. Bundan dolay─▒ ilk d├Ânemleri ile ilgili bilgileri net de─čildir.

┬á┬á┬á┬á 552 y─▒l─▒nda Bumin Ka─čan liderli─činde ├ľt├╝kenÔÇÖde kurulmu┼čtur.

┬á┬á┬á┬á Mukan Ka─čan ve ─░stemi Yabgu d├Ânemi en parlak olduklar─▒ zamand─▒r. Bu d├Ânemde ─░pek YoluÔÇÖna hakim oldular.

┬á┬á ┬áG├Âkt├╝rkler 582 y─▒l─▒nda Do─ču ve Bat─▒ olmak ├╝zere ikiye ayr─▒ld─▒. Do─ču G├Âkt├╝rkler 630ÔÇ▓da Bat─▒ G├Âkt├╝rkler ise 655 y─▒l─▒nda ├çin egemenli─čine girerek ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒n─▒ kaybetmi┼člerdir.

II. G├ľKT├ťRK(KUTLUK)DEVLET─░(682-745)

┬á┬á┬á┬á ├çin hakimiyetine giren Do─ču G├Âkt├╝rkl├╝ T├╝rk beyleri, ├çinÔÇÖe kar┼č─▒ ba─č─▒ms─▒zl─▒k m├╝cadelesi ba┼člatt─▒lar. M├╝cadele sonucunda 682 y─▒l─▒nda Kutluk Ka─čan, Vezir Tonyukuk ile beraber ├çinÔÇÖe kar┼č─▒ verdikleri ba┬ş─č─▒ms─▒zl─▒k m├╝cadelesini kazand─▒lar.

┬á┬á┬á Devlet en parlak d├Ânemini Bilge Ka─čan d├Âneminde ya┼čad─▒. Bu d├Ânemde Tonyukuk vezir, K├╝l Tigin de ordu komutan─▒ olmu┼čtur.

┬á┬á S─▒ras─▒ ile Tonyukuk, K├╝l Tigin ve Bilge Ka─čanÔÇÖ─▒n ├Âlmeleri ├╝zerine Basmiller, Karluklar ve Uygurlar birle┼čerek 745ÔÇ▓te G├Âkt├╝rkleri y─▒kt─▒lar.

B─░LG─░ BANKASI

G├Âkt├╝rkler, ilk kez T├╝rk ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan bir devlet kurmu┼člard─▒r.

En eski yaz─▒l─▒ T├╝rk belgeleri G├Âkt├╝rklere aittir. (Orhun Kitabeleri)

38 harfli kendilerine ├Âzg├╝ alfabe kullanm─▒┼člard─▒r.

T├╝rkler aras─▒nda devlet ve millet olma bilinci en ├╝st seviyeye bu d├Ânemde ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

UYGURLAR (745-840)

┬á┬á┬á G├Âkt├╝rklerden sonra 745 y─▒l─▒nda ├ľt├╝kenÔÇÖde kurul┬şmu┼čtur. ├ľnce ├ľt├╝ken olan ba┼čkentleri daha sonra Ordu -Bal─▒k (Kara Balasagun) olmu┼čtur.

┬á┬á┬á ├çinliler ile M├╝sl├╝man Araplar aras─▒ndaki m├╝cadelede Uygurlar M├╝sl├╝manlar─▒ desteklemi┼člerdir. Nitekim 751 Tala┼č Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒ M├╝sl├╝man Araplar kazanm─▒┼čt─▒r. Tala┼č Sava┼č─▒ ─░slamiyetÔÇÖin T├╝rkler aras─▒nda yay─▒lmas─▒na zemin haz─▒rlam─▒┼čt─▒r.

┬á┬á Uygurlar B├Â─č├╝ Ka─čan zaman─▒nda Maniheizmi resmi din olarak kabul etmi┼člerdir. (763) Bu dini kabul ettikten sonra hayvanc─▒l─▒─č─▒ terk edip tar─▒m ve ticaretle u─čra┼čmaya ba┼čla┬şm─▒┼člard─▒r. Bunun sonucunda yerle┼čik hayata ge├žen Uygurlar, zamanla sava┼č├ž─▒ ├Âzelliklerini yitirmi┼člerdir.

840ÔÇ▓ta K─▒rg─▒zlara yenilip Do─ču T├╝rkistanÔÇÖa g├Â├ž etmi┼čler ve burada bir devlet kurmu┼člard─▒r.

XIII. yy.ÔÇÖda Mo─čol egemenli─čini kabul eden Uygurlar Mo─čol y├Ânetiminde ├Ânemli g├Ârevler ├╝stlendiler.

B─░LG─░ BANKASI

Uygurlar, yerle┼čik hayata ge├žen ilk T├╝rk devletidir.

Saraylar, tap─▒naklar gibi kal─▒c─▒ mimari eserler b─▒rakt─▒lar.

14-18 harfli Uygur alfabesini kullanm─▒┼člard─▒r.

Kli┼če matbaay─▒ bulan Uygurlar, T├╝rk├že kitaplar basm─▒┼člard─▒r.

ORTA ASYA T├ťRK DEVLETLER─░NDE K├ťLT├ťR VE UYGARLIK

 

DEVLET Y├ľNET─░M─░

┬á┬á Orta Asya T├╝rk devletlerinde h├╝k├╝mdarlar;┬áka─čan, han, hakan, ilteber, ilteri┼č, idikut┬ágibi unvanlar alm─▒┼člard─▒r. ├ľrne─čin; G├Âkt├╝rkleri ikinci defa bir-araya getiren Kutluk HanÔÇÖa, devleti derleyip topar┬şlayan anlam─▒na gelen┬áÔÇťilteri┼čÔÇŁ┬áunvan─▒ verilmi┼čtir.

┬á┬á Ka─čan─▒n temel g├Ârevi ├╝lkede otorite ve birli─či kurarak halk─▒n ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒lamakt─▒r. Ka─čanÔÇÖ─▒n d─▒┼č─▒nda ├╝lke y├Ânetiminde e┼či,┬áHatun┬áda etkilidir. Hatun gerekti─činde ├╝lke y├Ânetimine vekillik yapar hatta el├ži bile kabul ederdi.

Egemenlik Anlay─▒┼č─▒

┬á┬á ┬á┬áT├╝rkler┬áG├Âk-Tanr─▒┬ádinine inanm─▒┼člard─▒r. T├╝rklerin inanc─▒na g├Âre, y├Ânetme yetkisi h├╝k├╝mdara G├Âk-Tanr─▒ taraf─▒ndan verilmi┼čtir,┬áÔÇťkutÔÇŁ┬áad─▒ verilen bu yetkinin ki┼činin kan─▒nda dola┼čt─▒─č─▒na inan─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu anlay─▒┬ş┼ča g├Âre ├╝lke hanedan ├╝yeleri aras─▒nda payla┼č─▒la┬şrak y├Ânetilmi┼čtir. Ama s├╝rekli ya┼čanan taht kavga┬şlar─▒ sonucu devletler k─▒sa s├╝rede zay─▒flay─▒p y─▒k─▒l┬şm─▒┼čt─▒r.

┬á ┬á┬á┬áEgemenlik anlay─▒┼č─▒n─▒ ortaya koyan,┬áÔÇť├ťlke, hane┬şdan ├╝yelerinin ortak mal─▒d─▒r.ÔÇŁ┬ác├╝mlesidir. Bu anlay─▒┼čta tahta kimin ├ž─▒kaca─č─▒ belirgin olmad─▒─č─▒ i├žin ├žok zorlan─▒lm─▒┼čt─▒r.

Siyasi Yapı

┬á┬á┬á┬á Orta AsyaÔÇÖda T├╝rk devletlerinde ├╝lke, hanedan ├╝yelerinin ortak mal─▒yd─▒ ve payla┼č─▒larak y├Ânetilirdi.

┬á┬á┬á┬á Uygulanan y├Ânetim ┼čekillerinden biri olan┬áÔÇťikili y├ÂnetimÔÇŁ┬áde ├╝lkenin hanedan─▒n ortak mal─▒ olmas─▒ anlay─▒┼č─▒na ba─čl─▒ olarak ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Buna g├Âre, ├╝lke do─ču ve bat─▒ olmak ├╝zere iki merkeze ayr─▒lm─▒┼čt─▒r. Do─ču, kutsal say─▒lan taraf oldu─ču i├žin Ka─čana; bat─▒ taraf ise┬áÔÇťyabguÔÇŁdenilen birine b─▒rak─▒lm─▒┼čt─▒r. Y├Ânetimde, bat─▒y─▒ y├Âneten yabgu i├ž i┼člerinde serbesttir ama d─▒┼č i┼člerde ka─čana ba─čl─▒d─▒r.

┬á┬á┬á┬á Gerek ÔÇťkutÔÇŁ anlay─▒┼č─▒ gerekse ÔÇťikili y├ÂnetimÔÇŁ uygu┬şlamas─▒ merkezi otoriteyi bozmu┼č, T├╝rk devletlerini zay─▒flatm─▒┼čt─▒r.

Orta Asya devletlerinin yap─▒lanmas─▒nda ka─čan─▒n yan─▒nda bir de meclis bulunmu┼čtur.┬áKurultay(Kenge┼č) ad─▒ verilen bu mecliste devlet meseleleri g├Âr├╝┼č├╝l├╝p karara ba─član─▒rd─▒. Al─▒nan kararlar─▒n ka─čana onaylat─▒lmas─▒ zorunlu oldu─čundan bu meclis dan─▒┼čma meclisiydi.

Sosyal Yap─▒

┬á┬á┬á┬á Orta Asya T├╝rklerinin ya┼čamlar─▒n─▒n her alan─▒na etki eden Bozk─▒r k├╝lt├╝r├╝ ve yar─▒ g├Â├žebe ya┼čam tar┬şz─▒, ├Âzellikle sosyal yap─▒y─▒ ┼čekillendirmi┼čtir. Ya┼ča┬şd─▒klar─▒ co─črafyan─▒n zor ┼čartlar─▒ kar┼č─▒s─▒nda ayakta kalabilmek i├žin T├╝rk topluluklar─▒, te┼čkilat├ž─▒ bir karakter kazanm─▒┼člard─▒r. Hem siyasi hem de sosyal hayat─▒n te┼čkilatl─▒ d├╝zeni, T├╝rklerin tarih boyunca pek ├žok devlet kurmalar─▒n─▒n temel sebe┬şbidir.

┬á┬á┬á Eski T├╝rklerde sosyal yap─▒n─▒n temeli aileye da┬şyanmaktad─▒r.┬áO─ču┼č┬ádenilen ailelerin birle┼čmesiyle┬áurug┬áad─▒ verilen s├╝laleler olu┼čmaktad─▒r. Uruglar─▒n birle┼čmesiyle┬áboylar,┬áboylar─▒n bir araya gelmesiyle┬ábudun┬ádenilen millet meydana gelmektedir. Mille┬ştin siyasi te┼čkilatlanmay─▒ ger├žekle┼čtirmesiyle de┬áil┬ádenilen devlet olu┼čturulurdu.

EKONOM─░K HAYAT

┬á┬á┬á T├╝rklerin en ├Ânemli ge├žim kayna─č─▒ hayvanc─▒l─▒kt─▒r. At ve koyun, yeti┼čtirilen ├Ânemli hayvanlard─▒r. At─▒ tarihte evcille┼čtiren ilk toplum T├╝rklerdir. Orta AsyaÔÇÖda belli merkezlerde ayr─▒ca bal─▒k├ž─▒l─▒k da ya┬şp─▒lm─▒┼čt─▒r.

┬á┬á┬á Orta Asya T├╝rkleri i├žerisinde Uygurlardan itibaren yerle┼čik ya┼čam ba┼člam─▒┼č ve tar─▒msal faaliyetler g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Hayvansal g─▒da t├╝ketimini terk eden Uygurlar, tar─▒m─▒ temel ekonomik u─čra┼č olarak se├ž┬şmi┼člerdir.

┬á┬á┬á ─░pek Yolu, T├╝rklerin ya┼čad─▒─č─▒ b├Âlgenin en ├Ânemli ekonomik kayna─č─▒d─▒r. ├çinÔÇÖden ba┼člayarak, Orta AsyaÔÇÖy─▒ ge├žen AnadoluÔÇÖya hatta AvrupaÔÇÖya ula┼čan bu ticaret yolu, T├╝rk-├çin sava┼člar─▒n─▒n da temel sebebidir. Bu yola hakim olan devletin zenginli─če kavu┼čtu─ču d├╝┼č├╝n├╝l├╝rse, verilen m├╝cadeleler daha kolay anla┼č─▒l─▒r. ┬áG├Âkt├╝rkler d├Âneminde ├çin s─▒n─▒r─▒nda ortak pazar ┼čehirleri kurulmu┼č; canl─▒ bir ticaret ortam─▒ olu┼čturulmu┼čtur. Bu d├Ânemde T├╝rkler daha ├žok hayvan ve hayvansal ├╝r├╝nler satm─▒┼č, tar─▒msal g─▒dalar alm─▒┼člard─▒r.Yerle┼čik ya┼čama ge├žen Uygurlar d├Âneminde tica┬şret b├╝y├╝k geli┼čme g├Âstermi┼čtir. Daha ├žok tar─▒msal ├╝r├╝nlerin al─▒n─▒p sat─▒ld─▒─č─▒ bu d├Ânemde Uygurlar, ├╝zerinde ka─čan─▒n m├╝hr├╝ bulunan bez par├žalar─▒n─▒ para olarak kullanm─▒┼člard─▒r. Bunlara┬ákamdu┬áad─▒n─▒ vermi┼člerdir.

ORDU

┬á┬á┬á┬á Geni┼č bozk─▒rlar─▒n ortas─▒nda her an sald─▒r─▒ya a├ž─▒k, savunmas─▒z bir co─črafyada ya┼čayan T├╝rkler, m├╝┬şcadeleci ve sava┼č├ž─▒ bir karakter kazanm─▒┼člard─▒r. T├╝rklerde askerlik bir meslek olarak g├Âr├╝lmemi┼č┬ştir. Kar┼č─▒la┼č─▒lan sald─▒r─▒larda kad─▒n, erkek, ├žoluk, ├žocuk ay─▒rdetmeden herkes d├╝┼čmana kar┼č─▒ koy┬şmu┼čtur. Bu nedenle T├╝rkler┬áÔÇťordu ÔÇô milletÔÇŁ┬áolarak nitelendirilmi┼člerdir.

┬á┬á┬á┬á At─▒ evcille┼čtirmeleri sosyal ya┼čamda oldu─ču gibi askeri alanda da T├╝rklere ├╝st├╝nl├╝k kazand─▒racak┬şt─▒r. T├╝rkler hareketli ve g├╝├žl├╝ yap─▒lar─▒n─▒ at ile peki┼č┬ştirmi┼člerdir. Bu sayede etkili sava┼č taktikleri geli┼č┬ştirmi┼člerdir.

┬á┬á┬á ilk d├╝zenli T├╝rk ordusu Asya Hun h├╝k├╝mdar─▒ Mete Han taraf─▒ndan kurulmu┼čtur. Bu y├╝zden g├╝n├╝m├╝z┬şde T├╝rk Silahl─▒ KuvvetleriÔÇÖnin kurulu┼č y─▒l─▒ olarak, Mete HanÔÇÖ─▒n tahta ├ž─▒kt─▒─č─▒ M.├ľ. 209 y─▒l─▒ kabul edilir. Mete Han, orduyu onluk, y├╝zl├╝k, binlik ve onbinlik birimlere ay─▒rm─▒┼čt─▒r. Bu ay─▒r─▒m bug├╝n hala kullan─▒l┬şmaktad─▒r. Bu birliklerin ba┼č─▒nda onba┼č─▒, y├╝zba┼č─▒, binba┼č─▒ gibi r├╝tbelere sahip komutanlar bulunmak┬ştad─▒r.

┬á┬á┬á Orta Asya T├╝rklerinde, sivil hayatta ├žal─▒┼čan herkes ayn─▒ zamanda asker say─▒lm─▒┼čt─▒r. Ama bug├╝n askerlik g├Ârevi, 20 ya┼č─▒n─▒ doldurmu┼č erkek┬şlere aittir. Ayr─▒ca askerlik g├╝n├╝m├╝zde bir meslek haline gelmi┼čtir.

┬á┬á┬á┬á Eski T├╝rklerde orduda; karg─▒, ok, yay, k─▒l─▒├ž ve kal┬şkan gibi silahlar kullan─▒l─▒rd─▒. Bug├╝n bu silahlar─▒n yerini ate┼čli silahlar ald─▒.

D─░N VE ─░NANI┼×

┬á┬á┬á┬á ─░slamiyet ├Âncesi T├╝rk toplumlar─▒ndaki en yayg─▒n din┬áG├Âk-Tanr─▒┬áinanc─▒ idi. Ahiret inanc─▒n─▒n da varol┬şdu─ču bu dine g├Âre, yerin ve g├Â─č├╝n yarat─▒c─▒s─▒ tek ve soyut bir g├╝├ž kabul edilmi┼čtir. G├Â├žebe toplum┬şda tap─▒nak yap─▒m─▒ g├Âr├╝lmemi┼čtir.

┬á┬á┬á┬á T├╝rklerde ├Âl├╝lere sayg─▒ duyulmu┼č; onlar i├žin yas tutulmu┼č ve┬áyu─č┬áad─▒ verilen t├Ârenler d├╝zenlen┬şmi┼čtir. ├ľl├╝ler┬ákurgan┬áad─▒ verilen mezarlara g├Âm├╝l┬şm├╝┼čt├╝r. Mezar─▒n ba┼č─▒na da, ├Âl├╝n├╝n hayattayken ├Âld├╝rd├╝─č├╝ d├╝┼čman say─▒s─▒ kadar,┬ábalbal┬áad─▒ veri┬şlen ta┼člar dikilmi┼čtir. ├ľl├╝n├╝n mezara e┼čyalar─▒yla hatta at─▒yla beraber g├Âm├╝lmesi; T├╝rklerÔÇÖde ├Âl├╝m┬şden sonraki ya┼čama yani ahiret hayat─▒na inanc─▒n oldu─čunu g├Âsterir.

Uygurlar Maniheizm dinini benimsemi┼člerdir. Bu din Uygurlar─▒n ya┼čam ┼čeklini, hayvani g─▒dalar yemeyi ve sava┼čmay─▒ yasaklam─▒┼čt─▒r. Bunun ├╝zeri┬şne Uygurlar tar─▒mla u─čra┼čm─▒┼č, yerle┼čik hayata ge├žmi┼č; surlarla ├ževrilmi┼č ┼čehirler kurmu┼člard─▒r. Uygurlarda mimari geli┼čmi┼čtir. Tap─▒nak yap─▒m─▒na da ├Ânem vermi┼člerdir. Ama sava┼č├ž─▒l─▒k ├Âzelliklerini kaybetmi┼člerdir.

HUKUK S─░STEM─░

┬á┬á ┬áOrta Asya T├╝rk topluluklar─▒, yar─▒ g├Â├žebe ya┼čam tarz─▒n─▒ benimsedikleri i├žin, geli┼čmi┼č bir yaz─▒l─▒ k├╝lt├╝re sahip de─čillerdi. Yaz─▒l─▒ hukuk kurallar─▒ da bulunmazd─▒. Sosyal ya┼čam─▒ d├╝zenleyen┬áÔÇťt├ÂreÔÇŁad─▒ verilen s├Âzl├╝ kurallard─▒. T├Âre; adalet, e┼čitlik ve iyili─če dayan─▒rd─▒. T├Âreye ka─čan bile uymak zorun┬şdayd─▒.

T├╝rklerde yaz─▒l─▒ hukuk kurallar─▒na yerle┼čik hayata ge├žen ilk T├╝rk devleti UygurlarÔÇÖda rastlanm─▒┼čt─▒r.

B─░L─░M VE SANAT

┬á┬á┬á┬á Orta Asya T├╝rk sanat─▒ Uygurlara kadar olan d├Ânem ve Uygurlardan sonraki d├Ânem olarak ele al─▒nabilir. Uygurlara kadar olan d├Ânemde daha ├žok g├Â├žebe ya┼čam─▒n etkisi vard─▒r. Bu d├Ânem eser┬şleri ta┼č─▒nabilir, hafif nitelikte sanat ├╝r├╝nleridir. G├Â├žebe toplum i├žin ├Ânemli olan hareketli av sah┬şneleri ve hayvan motifleri i┼členen ba┼čl─▒ca fig├╝rler┬şdir. Hal─▒c─▒l─▒k ve dokumac─▒l─▒k ├žok geli┼čmi┼čtir. G├Â├že┬şbe T├╝rklerin madenleri i┼člemedeki ba┼čar─▒lar─▒ da me┼čhurdur. Madenden sava┼č aletleri ve silahlar yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

┬á┬á┬á Uygurlar yerle┼čik hayata ge├žmi┼čler ve daha kal─▒c─▒ sanat eserleri meydana getirmi┼člerdir. Uygurlarda ├žok geli┼čmi┼č bir ┼čehir mimarisi ve tap─▒nak yap─▒m─▒ g├Âze ├žarpmaktad─▒r.

Uygurlar, minyat├╝r sanat─▒n─▒ t├╝m d├╝nyaya ├Â─čreten devlettir.

┬á┬á┬á┬á Orta Asya T├╝rklerinde g├Âz├╝m├╝ze ├žarpan en ├Ânemli bilimsel ├žal─▒┼čma┬áÔÇťOn ─░ki Hayvanl─▒ T├╝rk TakvimiÔÇŁ┬ádir. Bu takvimde her y─▒la bir hayvan ismi verilmi┼čtir

.

YAZI ÔÇôD─░L-EDEB─░YAT

┬á┬á┬á Orta Asya T├╝rklerinde kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kan ilk alfabe G├Âkt├╝rklere aittir.┬áG├Âkt├╝rk Alfabesi┬á38 harften olu┼čmaktad─▒r. Bu alfabeyle yaz─▒lm─▒┼č en ├Ânemli eser, T├╝rklere ait ilk edebi eser olanOrhun AbideleriÔÇÖdir.┬áII. G├Âkt├╝rk Devleti d├Ânemine ait olan bu eserler;┬áBilge Han,┬ákarde┼či┬áK├╝l Tigin┬áve┬áVezir Tonyukuk┬áad─▒na dikilmi┼čtir. Abideleri┬áYollu─č Tigin┬áyazm─▒┼čt─▒r.

Orhun AbideleriÔÇÖnin T├╝rk tarihindeki ├Ânemi ve ├Âzellikleri ┼ču ┼čekilde s─▒ralanabilir;

- Ak─▒c─▒ ve edebi bir dilde yaz─▒lm─▒┼čt─▒r.

- Geli┼čmi┼č ve i┼člek bir alfabe ve dile sahip olmas─▒, T├╝rklerin yaz─▒y─▒ uzun s├╝redir kulland─▒─č─▒n─▒n g├Âstergesidir.

- Abideler T├╝rk ad─▒n─▒n ge├žti─či ilk T├╝rk├že metinlerdir.

- T├╝rk tarihinin ilk yerli kaynaklar─▒d─▒r.

- T├╝rk tarihinin ilk edebi eserleridir.

-T├╝rklerin siyasi tarihi, T├╝rk devlet anlay─▒┼č─▒, dev┬şlet ÔÇô halk ili┼čkilerinin niteli─či, T├╝rk k├╝lt├╝r├╝ hakk─▒n┬şda temel bilgi kayna─č─▒d─▒r.

┬á┬á┬á Orhun Abideleri 1893 y─▒l─▒nda Danimarkal─▒ bilimci┬áVVilhelm Thomsen┬átaraf─▒ndan okunmu┼čtur.

T├╝rklere ait ikinci alfabe UygurlarÔÇÖ─▒n 18 harften olu┼čan┬áUygur Alfabesidir.

Bozk─▒r ya┼čant─▒s─▒na sahip Orta Asya T├╝rk topluluk┬şlar─▒, Uygurlara kadar ├žok fazla yaz─▒l─▒ eser b─▒rak┬şmam─▒┼člard─▒r. S├Âzl├╝ edebiyat alan─▒nda pek ├žok eser olu┼čturmu┼člard─▒r. Bunlar aras─▒nda en ├Ânemli olanlar, destanlard─▒r.En ├╝nl├╝ T├╝rk destanlar─▒ aras─▒nda ┼čunlar─▒ sayabili┬şriz; HunlarÔÇÖa aitO─čuz Ka─čan Destan─▒,┬áSaka T├╝rk┬şlerine ait┬áAlp Er Tunga Destan─▒,┬áG├Âkt├╝rklere ait┬áErgenekon Destan─▒,┬áUygurlara ait┬áT├╝reyi┼č ve G├Â├ž Destanlar─▒,┬áK─▒rg─▒zlara ait┬áManas Destan─▒.

Yorum ekle

G├╝venlik kodu
Yenile